ΔΕΠΥ ή τεμπελιά; Πώς να καταλάβεις τι πραγματικά συμβαίνει

"Γιατί δεν μπορώ απλώς να το κάνω;"

Αν έχεις γράψει ποτέ αργά το βράδυ "ΔΕΠΥ ή τεμπελιά" σε μια μηχανή αναζήτησης, μάλλον ξέρεις ήδη το συναίσθημα πίσω από αυτό. Υπάρχει μια δουλειά που σε νοιάζει. Ξέρεις ακριβώς τι πρέπει να γίνει. Έχεις υποσχεθεί στον εαυτό σου, και όχι μία φορά, ότι σήμερα είναι η μέρα. Κι όμως οι ώρες περνούν, η δουλειά μένει εκεί ανέγγιχτη και μια σιγανή φωνή σε λέει τεμπέλη.

Αυτή η φωνή συνήθως σε συνοδεύει εδώ και πολύ καιρό. Ίσως ένας δάσκαλος έλεγε ότι "δεν προσπαθείς". Ίσως ένας γονιός ή ο σύντροφός σου αναστέναξε ότι "θα το έκανες αν το ήθελες πραγματικά". Με τα χρόνια, η ταμπέλα κολλάει. Όμως για πολλούς ανθρώπους, αυτό που απ' έξω μοιάζει με τεμπελιά, από μέσα βιώνεται εντελώς διαφορετικά. Αυτό το άρθρο περνά απαλά από αυτή τη διαφορά, ώστε να δεις τα δικά σου μοτίβα πιο καθαρά και με πολύ λιγότερη ντροπή.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη ΔΕΠΥ και την τεμπελιά;

Η τεμπελιά, με την καθημερινή έννοια, συνήθως σημαίνει ότι δεν θέλεις να καταβάλεις προσπάθεια. Το άτομο δεν ενοχλείται ιδιαίτερα από την ανολοκλήρωτη δουλειά. Απλώς προτιμά να κάνει κάτι άλλο και νιώθει εντάξει με αυτή την επιλογή.

Η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Είναι μια διαφορά στον τρόπο που ο εγκέφαλος διαχειρίζεται την προσοχή, το κίνητρο και αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν εκτελεστικές λειτουργίες: το σύνολο των νοητικών δεξιοτήτων που σε βοηθούν να σχεδιάζεις, να ξεκινάς, να αλλάζεις από τη μια εργασία στην άλλη και να ολοκληρώνεις. Οι άνθρωποι με ΔΕΠΥ συχνά θέλουν πάρα πολύ να κάνουν αυτό το πράγμα. Δεν λείπει το ενδιαφέρον. Λείπει η γέφυρα ανάμεσα στην πρόθεση και την πράξη.

Ένας χρήσιμος τρόπος να το δεις: σε μια στιγμή τεμπελιάς, το "δεν θέλω" είναι όλη η ιστορία. Σε μια στιγμή ΔΕΠΥ, η ιστορία συχνά είναι "θέλω, πρέπει, προσπαθώ, και ο εγκέφαλός μου δεν δίνει το σήμα εκκίνησης". Πολλοί το περιγράφουν σαν να κάθεσαι σε ένα αυτοκίνητο με τη μηχανή αναμμένη χωρίς να μπορείς να βάλεις ταχύτητα.

Ο εγκέφαλος με ΔΕΠΥ τείνει επίσης να λειτουργεί με ενδιαφέρον, καινοτομία, επείγον και πρόκληση, και όχι μόνο με τη σημασία. Γι' αυτό ο ίδιος άνθρωπος που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ένα απλό έντυπο μπορεί να περάσει έξι ώρες συγκεντρωμένος σε ένα έργο που τον συνεπαίρνει ή να τελειώσει τα πάντα βιαστικά το βράδυ πριν από την προθεσμία. Δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Είναι ένα μοτίβο στον τρόπο που ανάβει το κίνητρο.

Σημάδια ότι μπορεί να είναι ΔΕΠΥ και όχι τεμπελιά

Κανένα σημάδι μόνο του δεν απαντά στο ερώτημα, αλλά αυτά τα μοτίβα εμφανίζονται ξανά και ξανά σε ανθρώπους των οποίων η "τεμπελιά" αποδεικνύεται κάτι άλλο:

• Η ανολοκλήρωτη δουλειά σε βαραίνει: Η τεμπελιά συνήθως είναι άνετη. Εσύ νιώθεις ενοχή, φόβο ή απογοήτευση όσο η δουλειά περιμένει.
• Η προσπάθεια δεν ταιριάζει με το αποτέλεσμα: Ξοδεύεις τεράστια ενέργεια προσπαθώντας να ξεκινήσεις, κι απ' έξω φαίνεται σαν να μην έκανες τίποτα.
• Οι προθεσμίες είναι το μόνο αξιόπιστο καύσιμο: Τα πράγματα γίνονται, αλλά συχνά μόνο όταν επιτέλους έρθει ο πανικός.
• Μπορείς να συγκεντρωθείς έντονα σε ό,τι σε ενδιαφέρει: Η υπερεστίαση σε ένα χόμπι ή μια νέα ιδέα συνυπάρχει με την πλήρη παράλυση μπροστά σε "βαρετές" δουλειές.
• Οι μικρές δουλειές φαίνονται παράξενα τεράστιες: Το να απαντήσεις σε ένα email ή να κλείσεις ένα ραντεβού μπορεί να μοιάζει με σκαρφάλωμα σε τοίχο.
• Χάνεις την αίσθηση του χρόνου: Ήθελες να ξεκινήσεις στις δύο και κάπως έγινε ήδη έξι.
• Πάντα ήταν έτσι: Το μοτίβο εμφανίζεται στο σχολείο, στη δουλειά και στο σπίτι, συχνά από την παιδική ηλικία.
• Ξεκουράζεσαι, αλλά δεν ανανεώνεσαι: Οι ώρες σκρολαρίσματος για να αποφύγεις μια δουλειά σε αφήνουν πιο εξαντλημένο, όχι λιγότερο.

Γιατί έχει σημασία

Η λέξη που χρησιμοποιείς για τη δυσκολία σου καθορίζει τι κάνεις γι' αυτήν. Αν πιστεύεις ότι είσαι τεμπέλης, η μόνη λύση που σου προσφέρεται είναι να προσπαθήσεις περισσότερο, και οι περισσότεροι άνθρωποι με ΔΕΠΥ ήδη προσπαθούν περισσότερο εδώ και χρόνια. Όταν το σπρώξιμο δεν πιάνει, η ντροπή μεγαλώνει, και η ίδια η ντροπή κάνει το ξεκίνημα ακόμα πιο δύσκολο. Γίνεται φαύλος κύκλος.

Στη δουλειά αυτό μπορεί να φαίνεται σαν χαμένες προθεσμίες σε εργασίες που είσαι απόλυτα ικανός να κάνεις. Στις σχέσεις, σαν ξεχασμένες δουλειές του σπιτιού που ο σύντροφος διαβάζει ως αδιαφορία. Στο σπίτι, σαν στοίβες, γράμματα που δεν άνοιξαν ποτέ και ένα συνεχές σιγανό βουητό "κάτι πρέπει να κάνω". Με τον καιρό, πολλοί ενήλικες κουβαλούν την αίσθηση ότι αποτυγχάνουν σε μια ζωή που όλοι οι άλλοι φαίνεται να τη διαχειρίζονται εύκολα.

Το να δεις το μοτίβο διαφορετικά δεν τα λύνει όλα, αλλά ανοίγει καινούργιες πόρτες. Στρατηγικές φτιαγμένες για τη ΔΕΠΥ, όπως το να σπας τις δουλειές σε μικροσκοπικά πρώτα βήματα, να δουλεύεις δίπλα σε κάποιον άλλο, να προσθέτεις σκόπιμα επείγον ή καινοτομία και να στηρίζεσαι σε εξωτερικές υπενθυμίσεις αντί για τη θέληση, συχνά βοηθούν πολύ περισσότερο απ' όσο βοήθησε ποτέ η αυτοκριτική. Αν η πεσμένη διάθεση παίζει κι αυτή ρόλο στην έλλειψη ενέργειας, ίσως αξίζει να εξερευνήσεις και τα μοτίβα της κατάθλιψης, γιατί τα δύο συχνά επικαλύπτονται.

Αυτοαξιολόγηση: κοιτάζοντας τα δικά σου μοτίβα

Ένα τεστ αυτοστοχασμού δεν μπορεί να σου πει αν έχεις ΔΕΠΥ. Αυτό μπορεί να το κρίνει μόνο ένας καταρτισμένος επαγγελματίας. Αυτό που μπορεί να κάνει ένα τεστ είναι να σε βοηθήσει να προσέξεις μοτίβα μέσα στα οποία ζεις τόσο καιρό, που σου φαίνονται αόρατα.

Σκεπτόμενος την εμπειρία σου, μπορείς να αναρωτηθείς: Με νοιάζουν τα πράγματα που δεν κάνω; Η συγκέντρωσή μου εξαρτάται περισσότερο από το ενδιαφέρον παρά από τη σημασία; Με έλεγαν τεμπέλη, απρόσεκτο ή χωρίς κίνητρο από μικρό; Αποδίδω καλύτερα την τελευταία στιγμή; Αν πολλά από αυτά σου ακούγονται γνώριμα, ίσως αξίζει να το δεις πιο προσεκτικά.

Το δωρεάν τεστ ΔΕΠΥ μας διαρκεί μόνο λίγα λεπτά. Είναι ένα εργαλείο προσυμπτωματικού ελέγχου για αυτοστοχασμό, όχι διάγνωση, και οι απαντήσεις σου μπορούν να αποτελέσουν ένα καλό σημείο εκκίνησης για μια συζήτηση με γιατρό ή θεραπευτή.