DEHB yığınları: dağınıklık neden olduğu yerde kalıyor

Her gün önünden geçtiğin yığın

Yatak odanda aylardır kimsenin oturmadığı bir sandalye var. Tezgâhın bir köşesi mektupları, şarj kablolarını, fişleri ve tek bir çorabı yutuyor. Orada olduğunu biliyorsun. Kendine içtenlikle söz verdin: bu hafta sonu o hafta sonu. DEHB yığınları, bütün bu sözlerden sağ çıkan yığınlardır ve biriyle yaşıyorsan tembellik olmadığını zaten biliyorsun. Mesele dikkatin nasıl dağıtıldığı ve ilk adımı belli olmayan bir işe ne olduğudur.

Bu ad internet diline ait, klinik bir terim değil. Ama tarif ettiği örüntü, dikkati farklı çalışan pek çok insana tanıdık geliyor ve kendimize verdiğimizden çok daha nazik bir açıklamayı hak ediyor.

Bu yığın nedir?

Birbiriyle ilgisiz eşyaların tek bir yerde birikmesidir; çünkü her biri bir karar istiyordu ve karar ertelendi. İngilizcede DOOM deniyor: "düzenlemedim, sadece yerini değiştirdim." Tam da böyle. Yığın bir saklama alanı değil; ertelenmiş kararların ağılıdır.

DEHB açısından önemi burada. Bir yığını toparlamak tek bir iş gibi görünür, oysa üst üste binmiş onlarca minik karardır. Bu nereye gidiyor? Hâlâ lazım mı? Atılacak cinsten mi, yoksa atınca pişman olunacak cinsten mi? Her cevap biraz yürütücü işlev harcar: planlayan, sıraya koyan, başlatan ve geçiş yapan zihinsel makine. Bu makine kıt çalışırken, tamamen kararlardan oluşan bir iş karşılaşabileceğin en zor şeylerden biri olur ve beyin sessizce etrafından dolaşır.

Yığın da kalır. Sonra yığının kendisi başarısız olduğunun işareti hâline gelir; ona bakmak rahatsız eder, kaçınırsın, o da büyür. Bu döngü, bu yazının asıl konusu.

Dağınıklığının bir DEHB yığını olduğuna dair işaretler

Her dolu yüzey bir DEHB yığını değildir. Yoğun bir haftadan çok dikkat örüntüsüne işaret eden belirtiler:

• Karışık, ayrılmamış: faturalar toka, kablo ve uzun süredir aradığın önemli bir şeyle yan yana.
• Küçülmeden yer değiştirir: misafir gelince yığın yatak odasına ya da bir çantaya taşınır. Taşınır, çözülmez.
• Görmez olursun: birkaç hafta sonra senin için görünmezleşir, oysa gelen misafir anında fark eder.
• Başlamak bedenen ağır gelir: karşısında durur, iki şey alır, geri koyar ve tükenmiş hâlde uzaklaşırsın.
• İçinde kayıp eşyalar vardır: aradığın, vazgeçtiğin ve yenisini aldığın şeyler bir yerlerinde duruyordur.
• Utanç dağınıklıktan büyüktür: yığın küçük bir pratik sorun, kocaman bir duygusal sorundur.
• Ya hep ya hiç planı: hepsini bir seferde bitirmek için boş bir cumartesi beklersin, böylece boş yirmi dakika hiç değerlenmez.

Göründüğünden neden daha önemli

Bu yığınları zararsız bir huy sayıp geçmek cazip. Uygulamada kapladıkları alandan çok daha pahalıya patlarlar.

Para götürür: yığında kaybolan faturanın gecikme cezası, zaten sahip olduğun şeyin ikinci kez alınması, geri verilmeyen depozitolar. Zaman götürür: evden her çıkıştan önceki arama. Uyku götürür; çünkü utandığın bir odayı, düşene kadar ertelersin.

Hepsinden çok, kendine güveni götürür. Her yığın, sıradan hayatı beceremediğine dair küçük ve sürekli bir iddiadır; ilişkilerde bu iddianın sesi yükselir. Eş bunu ilgisizlik okur. Ev arkadaşı saygısızlık okur. Oysa yığını yapan kişi genellikle ondan en çok muzdarip olan ve toparlamanın neden zor olduğunu en az anlatabilendir. Niyetle sonuç arasındaki bu boşluk, fark edilmemiş DEHB'nin en yıpratıcı yanlarından biridir ve depresyon örüntülerinde anlatılan düşük ruh hâlini ve öz eleştiriyi sessizce besleyebilir.

Gerçekten işe yarayanlar

İşe yarayan yaklaşımlar disiplin eklemek yerine karar çıkarır.

Birimi küçült. Bir yığın baş edilemez, beş eşya edilebilir. Altı dakikalık kronometre kur ve sadece ayağını kımıldatmadan ulaştığın kadarını hallet. Hâlâ kolay gelirken durmak esas mesele: bir sonraki seansı korur.

Kategoriye göre değil, varış yerine göre ayır. Her şeyin ne olduğuna karar vermek yerine yalnızca nereye gittiğine karar ver: çöp, evin başka bir yeri ya da tek bir saklama kutusu. Otuz cevap yerine üç.

Kararı bir kez ver. Bir şeyin yeri yoksa, ona kalıcı bir yer vermek onun yeniden yığın olma kabiliyetini bitirir. Kablolar için etiketli tek bir kutu, bir öğleden sonralık toplanmadan daha değerlidir.

Başka birini kullan. Birinin yanında olması — görüntülü aramada bile, kendi işini yaparken — başlama maliyetini güvenilir biçimde düşürür. Bu bir koltuk değneği değil, meşru bir destektir.

Ve dağınıklığı hükümden ayır. Yığın, bazı kararların verilmediği anlamına gelir. İnsan olarak başarısız olduğun anlamına gelmez.

DEHB mi, yoksa zor bir dönem mi?

Stres, yas, yeni bir bebek ya da işte ağır bir ay herkeste birikme yaratır. Sorulmaya değer soru şu: örüntü duruma bağlı mı, yoksa ömür boyu mu? Mekânların çocukluğundan beri böyle mi görünüyor? Başka şeylerle birlikte mi geliyor — zamanın akıp gitmesi, işlerin başlangıç çizgisinde takılması, tam ihtiyacın olduğunda susan ve gece on birde gürleyen bir zihin?

Bunlardan birkaçı sana tanıdık geliyorsa, yapılandırılmış bir öz değerlendirme makul bir sonraki adımdır. Seni teşhis etmez, etmeye de kalkmamalı. İyi bir tarama, zaten sezdiğin şeyi kelimelere dizer; böylece bunu bir uzmana, eşine ya da sadece kendine götürebilirsin. Bazen örüntünün adının konulduğunu görmek, bir işleyiş farkını yıllarca karakterine yüklemeyi bitirir.

Ücretsiz DEHB testimiz birkaç dakika sürer; dikkat, işe başlama ve duygu düzenlemeyi gündelik sözlerle sorar ve sonunda sade bir okuma verir. Gizli ve ücretsizdir; bir cevap değil, bir başlangıç noktasıdır.