ADHD và những dự án dang dở: vì sao bạn khởi đầu mạnh rồi chững lại

Nghĩa địa của những ý tưởng hay

Có thể bạn có một tủ đầy đồ thủ công, một thư mục trong laptop chứa những câu chuyện viết dở, hoặc ba khóa học online đã trả tiền mà chưa học xong. Nếu bạn từng thắc mắc về mối liên hệ giữa ADHD và những dự án dang dở, bạn không đơn độc. Rất nhiều người có khác biệt về khả năng chú ý mô tả cùng một kiểu: một làn sóng phấn khích lúc đầu, một đợt nỗ lực dữ dội, rồi lặng lẽ nguội dần cho đến khi dự án nằm yên đó hàng tháng trời.

Thật dễ để coi kiểu này là bằng chứng rằng bạn cả thèm chóng chán, lười biếng hay không biết cam kết. Nhưng với nhiều người, những dự án dang dở nói lên nhiều điều về cách bộ não xử lý động lực và sự mới mẻ hơn là về tính cách. Hiểu được sự khác biệt đó có thể gỡ đi rất nhiều xấu hổ.

Kiểu dự án dang dở trong ADHD là gì?

Kiểu dự án dang dở là thói quen bắt đầu những điều mới một cách háo hức nhưng lại chật vật đưa chúng về đích. Bản thân nó không phải là một chẩn đoán chính thức. Đúng hơn, đó là một cách phổ biến mà các đặc điểm ADHD thể hiện trong đời sống hằng ngày.

Các nhà nghiên cứu thường mô tả ADHD là sự khác biệt trong cách não điều chỉnh sự chú ý, động lực và cảm giác được tưởng thưởng, chứ không chỉ đơn giản là thiếu chú ý. Dự án mới đầy sự mới mẻ, và điều đó thường mang lại cảm giác thỏa mãn và tràn năng lượng. Khi dự án bước vào đoạn giữa, sự mới mẻ phai đi. Thứ còn lại là lặp đi lặp lại, việc chi tiết và các quyết định, những thứ có thể thấy nhạt nhẽo, thậm chí khó bắt tay vào về mặt thể chất. Sự hứng thú từng thúc đẩy lúc khởi đầu đơn giản là cạn trước khi tới vạch đích.

Thêm vào đó những khó khăn với việc lên kế hoạch, trí nhớ làm việc và cảm nhận thời gian, một dự án rất dễ trôi khỏi tầm mắt và khỏi tâm trí. Xa mặt, nó có thể dang dở suốt nhiều năm.

Dấu hiệu cho thấy dự án dang dở có thể liên quan đến đặc điểm ADHD

• Bùng nổ thời trăng mật: Bạn lao vào một sở thích hay ý tưởng mới, thường mua đồ nghề hoặc tìm hiểu hàng giờ ngay trong mấy ngày đầu.
• Sụp đổ giữa chừng: Khi phần thú vị qua đi, động lực của bạn tụt mạnh, dù bạn vẫn quan tâm đến kết quả.
• Hội chứng ý tưởng mới lấp lánh: Một ý tưởng mới kéo bạn đi đúng lúc dự án hiện tại bắt đầu đòi hỏi nỗ lực đều đặn.
• Bức tường mười phần trăm cuối: Dự án khựng lại ngay trước khi xong, khi chỉ còn những việc nhỏ và nhàm chán như chỉnh sửa, dọn dẹp hay nộp bài.
• Lời nhắc hữu hình ở khắp nơi: Đồ nội thất lắp dở, bức tranh vẽ dở hay đống vật liệu chất dần trong nhà bạn.
• Cầu toàn lẫn né tránh: Bạn lo bản hoàn chỉnh sẽ không giống hình dung trong đầu, nên tránh nhìn vào nó luôn.
• Quên mất dự án tồn tại: Một khi thứ gì đó khuất mắt, nó có thể biến mất hoàn toàn khỏi đầu bạn cho đến khi tình cờ bắt gặp lại.
• Cảm giác tội lỗi lớn dần: Mỗi dự án dang dở trở thành một nguồn xấu hổ nhỏ, khiến việc bắt đầu cái tiếp theo nặng nề hơn.

Vì sao điều này quan trọng

Bản thân một sở thích dang dở thì vô hại. Rất nhiều người thử nhiều thứ rồi chuyển sang thứ khác, và đó có thể là cách lành mạnh để biết mình thích gì. Kiểu này bắt đầu đáng chú ý khi nó chạm tới những điều bạn thật sự quan tâm, hoặc khi nó định hình cách bạn nhìn nhận bản thân.

Ở chỗ làm, một bản báo cáo bị kẹt hay một dự án mãi không khép lại có thể ảnh hưởng đến đánh giá công việc và niềm tin của đồng nghiệp. Ở nhà, những việc sửa chữa làm dở hay đồ đạc bừa bộn từ các sở thích bị bỏ rơi có thể gây căng thẳng với người yêu hoặc bạn cùng phòng. Về tiền bạc, chi phí cho vật liệu, gói đăng ký và khóa học chưa từng dùng có thể âm thầm cộng dồn.

Tuy vậy, tác động lớn nhất thường là về cảm xúc. Nhiều người trưởng thành có đặc điểm ADHD mang theo một câu chuyện dài kiểu "mình chẳng bao giờ làm đến nơi đến chốn", bắt đầu từ thời thơ ấu với những bài tập về nhà bỏ dở. Theo thời gian, câu chuyện ấy có thể biến thành niềm tin rằng bạn không đáng tin, kể cả với chính mình. Nếu bạn cũng nhận thấy những dấu hiệu như tâm trạng chùng xuống và mất động lực, hãy để ý xem những cảm xúc này kết nối với nhau ra sao.

Một vài cách nhẹ nhàng mà nhiều người thấy hữu ích:

• Chủ động chọn những dự án đáng được hoàn thành, và cho phép mình cho phần còn lại nghỉ hưu.
• Chia đoạn giữa nhàm chán thành những bước tí hon, dễ thấy để bạn có thể đánh dấu.
• Làm việc bên cạnh một người khác, trực tiếp hay online, để mượn chút tập trung và đà.
• Đặt những dự án đang làm ở nơi dễ nhìn thấy để chúng không biến mất khỏi trí nhớ.
• Xác định thế nào là "xong" trước khi bắt đầu, để vạch đích không cứ lùi mãi.

Tự đánh giá: là ADHD hay điều gì khác?

Dự án dang dở có thể đến từ nhiều nguyên nhân, như căng thẳng, kiệt sức, trầm cảm, lo âu, hoặc đơn giản là có quá nhiều việc. Riêng chúng không chứng minh bạn có ADHD. Điều có thể giúp là nhìn vào bức tranh tổng thể: bạn có đang gặp khó khăn kéo dài với sự tập trung, bồn chồn, quản lý thời gian, hay quên hoặc bốc đồng ở nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc sống không.

Bài trắc nghiệm ADHD miễn phí của chúng tôi là một công cụ sàng lọc dành cho việc tự suy ngẫm. Nó hỏi về những trải nghiệm hằng ngày và có thể giúp bạn nhận ra những kiểu hành vi mà bạn muốn tìm hiểu thêm. Nó không thể chẩn đoán ADHD hay bất kỳ tình trạng nào khác. Chỉ chuyên gia y tế có chuyên môn mới làm được điều đó qua một đánh giá đầy đủ. Dù vậy, vài phút lặng lẽ suy ngẫm có thể là bước đầu hữu ích để hiểu bản thân dịu dàng hơn.